Έχουμε Εκπαίδευση, αλλά δεν έχουμε Παιδεία

Για τη συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων υπάρχει η αντίληψη ότι οι έννοιες «Εκπαίδευση» και «Παιδεία» είναι ίδιες, ότι και οι δύο λέξεις σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Αυτό μπορεί να ισχύει σε άλλες γλώσσες, αλλά σίγουρα όχι στην ελληνική.

 

 

 

 

 

 

Έχουμε Εκπαίδευση, αλλά δεν έχουμε Παιδεία

Του Δημοσθένη Κυριαζή

Για τη συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων υπάρχει η αντίληψη ότι οι έννοιες «Εκπαίδευση» και «Παιδεία» είναι ίδιες, ότι και οι δύο λέξεις σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Αυτό μπορεί να ισχύει σε άλλες γλώσσες, αλλά σίγουρα όχι στην ελληνική.

Εκπαίδευση και Παιδεία σε πολλές άλλες γλώσσες, εκφράζονται με την ίδια λέξη, όπως για παράδειγμα με τη λέξη: Education στην αγγλική γλώσσα, éducation στα γαλλικά, educazione στα ιταλικά, Bildung στα γερμανικά, educación στα ισπανικά, educação στα πορτογαλικά.

Στην Ελλάδα, ευτυχώς, διακρίνουμε ακόμα την Εκπαίδευση από την Παιδεία. Λέμε Υπουργείο/Υπουργός Παιδείας και ανώτατη/ανώτερη/μέση/στοιχειώδης εκπαίδευση.
Αλλά ποια είναι η διαφορά μεταξύ Παιδείας και Εκπαίδευσης;

Η χρήση των δύο όρων είναι τυχαία ή εκφράζει, ή ακόμη και εξέφραζε κατά το παρελθόν μια σημαντική διαφορά; Παρακάτω επιχειρείται μια απάντηση στο ερώτημα αυτό.

Τι σημαίνει Εκπαίδευση και τι Παιδεία


Στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη:
Εκπαίδευση ορίζεται ως η συστηματική διαδικασία μετάδοσης γνώσεων και δεξιοτήτων σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. (Τεχνική, επαγγελματική, εκπαίδευση …), και
Παιδεία ορίζεται ως η διαδικασία που παρέχει συστηματική γνώση, για την καλλιέργεια του πνευματικού επιπέδου κάποιου.

Οι παραπάνω ορισμοί περιγράφουν την διαφορά μεταξύ των δύο όρων. Ένας σαφέστερος και πιο κατανοητός ορισμός των δύο λέξεων δόθηκε από τον  Κορνήλιο Καστοριάδη στο βιβλίο του «Η ικανότητα μιας αυτόνομης κοινωνίας» [i] Ιδού ένα μικρό απόσπασμα, που σχετίζεται με αυτό το θέμα:

«Εκπαίδευση δεν είναι η διδασκαλία: Το θέμα δεν είναι να διδαχθούν οι νέοι αριθμητική. Η αριθμητική είναι απαραίτητη για να ζήσουν, αλλά εκπαίδευση είναι αυτό που οι Έλληνες αποκάλεσαν Παιδεία, δηλ. η μόρφωση και, κυρίως, ο τρόπος διαμόρφωσης ενός μικρού παιδιού σε έναν πραγματικό άνθρωπος με την πλήρη έννοια της λέξης, δηλ. σε έναν άνθρωπο ελεύθερο, υπεύθυνο και ικανό να λαμβάνει αποφάσεις. Είναι προφανές ότι η εκπαίδευση με στόχο την ελευθερία (αυτό που οι Έλληνες αποκαλούν Παιδεία), δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο μέσω της άσκησης ελευθερίας. Με άλλα λόγια, η εκπαίδευση των πολιτών σε μια δημοκρατία πρέπει να παράγει όλες τις προϋποθέσεις για την λειτουργία της».

Μπορεί να υπάρχουν άλλοι ορισμοί για την εκπαίδευση και την Παιδεία, που δεν ξέρουμε, γιατί η εκπαίδευση και η εμπειρία μας δεν είναι σχετικές με το θέμα. Ωστόσο, με βάση την εμπειρία ενός απλού πολίτη, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι:

(1) Εκπαίδευση νοείται η διαδικασία της απόκτησης γνώσεων και δεξιοτήτων σε ένα συγκεκριμένο θέμα,

(2) Παιδεία σημαίνει μετατροπή των νέων σε ανθρώπους ελεύθερους, υπεύθυνους και ικανούς να πάρουν αποφάσεις για το καλό όλων των πολιτών, δηλ. σε ανθρώπους με γνήσια δημοκρατική κουλτούρα.

 

Πέρα από αυτό, αυτή η κατηγορία εκπαίδευσης, που οι Έλληνες ονομάζουν Παιδεία, αποκτάται μέσα από την άσκηση της ελευθερίας και της πραγματικής δημοκρατίας και όχι μέσω της διδασκαλίας, όπως πιστεύουν οι περισσότεροι. Η διδασκαλία της ελευθερίας και της δημοκρατίας, χωρίς να διασφαλίζεται η αποτελεσματική άσκησή τους δεν είναι Παιδεία. Είναι πολυλογία και μερικές φορές εκπαίδευση στον παραλογισμό, στην ανηθικότητα και στον εγωισμό.

Η Παιδεία στην Ελλάδα

Σήμερα η Παιδεία στην Ελλάδα, με την έννοια που ορίζεται παραπάνω, δεν υπάρχει. Η σημερινή «Παιδεία» στην Ελλάδα, επιδιώκει να μετατρέψει τους νέους περισσότερο σε οπαδούς παρά σε  ανθρώπους ελεύθερους, υπεύθυνους και σε θέση να λαμβάνουν αποφάσεις, δηλ. σε πολίτες. Η εκπαίδευση σήμερα έγινε ένα όχημα για τη δημιουργία οπαδών κομμάτων, που αποφασίζουν γι’ αυτούς χωρίς τη συγκατάθεσή τους.

Η αιτία αυτής της στρέβλωσης έγκειται στην αντίληψη και πρακτική ότι η Παιδεία πρέπει να παρέχεται μέσα από «προοδευτικές» διδασκαλίες και όχι μέσω της άσκησης των νέων στην ελευθερία και στην αληθινή δημοκρατία. Αλλά ακόμα χειρότερη είναι η αντίληψη ότι η εκπαίδευση των νέων για την αλλαγή αυτή πρέπει να γίνει με τον τρόπο που κάθε πολιτικό κόμμα αντιλαμβάνεται την ελευθερία και τη δημοκρατία. Αλλά η ελευθερία και η δημοκρατία είναι μοναδικές και δεν είναι τόσες όσες και τα πολιτικά κόμματα.

Σήμερα δεν έχουμε Παιδεία. Δυστυχώς έχουμε εκπαίδευση για τη μετατροπή των νέων σε μπλε, ροζ, μαύρους, πράσινους ή κόκκινους οπαδούς. [ii]

 

Η Παιδεία σε άλλες χώρες

Είναι γεγονός ότι σε άλλες χώρες, η κορυφαία επιλογή της εκπαίδευσης σχετίζεται με την παροχή υλικών και υπηρεσιών για τη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων και όχι με την εκπαίδευση / παιδεία, όπως ορίζεται παραπάνω. Η εκπαίδευση / παιδεία στις χώρες του «δυτικού πολιτισμού» δεν είναι πρωταρχική αλλά δευτερεύουσα επιλογή, η οποία παρέχεται κυρίως μέσω της διδασκαλίας και δευτερευόντως μέσω της άσκησης. Η στρατηγική αυτή έχει ως αποτέλεσμα την φθορά του πολιτισμού και την υποβάθμιση στην εκπαίδευση.

 

Πολλοί στοχαστές και εμπειρογνώμονες θεωρούν ότι η φθορά του πολιτισμού έκανε την σύγχρονη εκπαίδευση τυφλή. Μια εκπαίδευση χωρίς βασικό όραμα και στόχο.

Αυτή η άποψη εκφράστηκε από τον διάσημο φιλόσοφο και ποιητή TS Eliot (1888 – 1965), ο οποίος στο δοκίμιό του «Η σημερινή εκπαίδευση και τα κλασικά», γράφει:

«Ένα εκπαιδευτικό σύστημα έχει νόημα μόνο μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό σύστημα. Εάν η εκπαίδευση σήμερα είναι ανύπαρκτη, εάν φαίνεται ότι είναι χαοτική και χωρίς νόημα, αυτό οφείλεται στο ότι δεν έχουμε σταθεροποιημένη και ικανοποιητική συγκρότηση της κοινωνίας».
(http://www.dd-democracy.gr/article.asp?Id=19)

Παρόμοιες απόψεις, ειδικά για εκείνους που είναι υπεύθυνοι για την παροχή εκπαίδευσης στους απλούς πολίτες, εκφράζει ο πατέρας της Κβαντομηχανικής Έρβιν Σρέντιγκερ (1887 – 1961), ο οποίος στο βιβλίο του «Επιστήμη και Ανθρωπισμός» [iii] γράφει:

«Η πλειοψηφία των μορφωμένων ανθρώπων δεν ενδιαφέρεται για την επιστήμη και δεν συνειδητοποιεί ότι η επιστημονική γνώση είναι ένα μέρος της υποδομής για τα ιδανικά της ανθρώπινης ζωής. Πολλοί – μέσα στην πλήρη άγνοιά τους για το τι είναι πραγματικά επιστήμη – πιστεύουν ότι ο κύριος στόχος της επιστήμης είναι να επινοήσει ή να συμβάλει στην επινόηση νέων μηχανημάτων για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσής τους. Αυτοί οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να αναθέτουν αυτό το καθήκον στους ειδικούς, σαν να δίνουν υδραυλικούς σωλήνες σε κάποιους άλλους για επισκευές. Εάν το μέλλον των παιδιών μας αποφασίζεται από ανθρώπους με αυτή τη νοοτροπία, το αποτέλεσμα θα είναι αναγκαστικά ό, τι έχω περιγράψει προηγουμένως».
(http://www.dd-democracy.gr/article.asp?Id=13)

Η Ελλάδα, όπου κάποτε γεννήθηκε η Παιδεία, δεν έχει υιοθετήσει απλώς την παραπάνω στρατηγική της Δύσης, αλλά την ξεπέρασε στην παραμόρφωση και την υποβάθμιση της Παιδείας, αναπτύσσοντας ένα σύγχρονο  μοντέλο «Παιδείας», του οποίου η μόνη σχέση με την αρχαία ελληνική είναι το όνομα.

Καθημερινά βλέπουμε τα αποτελέσματα αυτής της «σύγχρονης ελληνικής Παιδείας» με τους βανδαλισμούς των σχολικών κτιρίων και την καταστροφή του εκπαιδευτικού εξοπλισμού. Τα βλέπουμε στην «κουλτούρα» των ανθρώπων στους οποίους η «Παιδεία» παρέχει άσυλο, καθώς και στο αμφιλεγόμενο διδακτικό υλικό και την προβληματική εξουσία των εκπαιδευτικών.

Το χειρότερο όλων όμως είναι η τρέχουσα κοινή άποψη ότι αυτός είναι ο σωστός τρόπος για να εκπαιδεύονται οι νέοι στην Ελευθερία και τη Δημοκρατία!

Το συμπέρασμα ενός απλού πολίτη, ο οποίος δεν έχει την εκπαίδευση και την εμπειρία ενός πολιτικού προσώπου, ενός συνδικαλιστή και ενός εμπειρογνώμονα, είναι ότι στην Ελλάδα δεν έχουμε Παιδεία. Έχουμε την εκπαίδευση που υπονομεύεται από την έλλειψη Παιδείας.

________________________________________
[i] Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΜΙΑΣ ΑΥΤΟΝΟΜΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ, Εκδόσεις: Στάσει Εκπίπτοντες.
[ii] Τα χρώματα / σύμβολα των πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα.
[iii] Έρβιν Σρέντιγκερ, ΚΟΝΤΑ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ. Εκδόσεις: Π. Τραυλός – Ε. Κωσταράκη 1992

Μπορεί επίσης να σας αρέσει...

Αφήστε μια απάντηση